door Gemma Buters BRUSSEL - Radicaal rechts rukt op in Europa. De triomf van Jean-Marie Le Pen deze week in Frankrijk is de zoveelste afgang voor de zittende politici. In nog geen twee jaar tijd verdwenen de socialisten in Oostenrijk, Italië, Denemarken, Noorwegen en Portugal uit de regering. Hun plek werd ingenomen door rechts-populistische coalities.

Er komen dit jaar nog belangrijke lakmoesproeven aan in Frankrijk, Nederland, Ierland, Duitsland en Zweden. Overal zijn de gevestigde partijen ontredderd op zoek naar wegen om hun kiezers terug te winnen, nu de populariteit van radicaal rechts niet meer valt af te doen als een marginaal verschijnsel.

Immigratie, onveiligheid en de voortschrijdende Europese integratie zijn de rode draad in heel Europa. Het wegvallen van de grenzen en het arriveren van grote groepen nieuwkomers geven kiezers van noord tot zuid het onbehaaglijke gevoel dat ze in een onbeheersbare wereld leven waarin oude zekerheden niet door nieuwe worden vervangen.

.

Het politieke establishment biedt geen uitlaatklep voor de frustraties van de burgers. Bijna alle partijen verdringen zich in het midden om de gunst van de kiezers en laten daarmee de rechter- en de linkerflank open liggen voor populistische leiders. Zeker de linkse partijen hebben wat betreft veiligheid en immigratie, de Siamese tweeling die het debat domineert, jarenlang hun kop in het zand gestoken.

"Er heerst een elitaire consensus tussen de gevestigde partijen die niet ter discussie wordt gesteld", zegt politicoloog Bart Maddens van de Katholieke Universiteit Leuven, die onderzoek doet naar de aantrekkingskracht van het Vlaams Blok. "Over thema's als de multiculturele samenleving en de uitbreiding van de Europese Unie wordt geen normaal, democratisch debat gevoerd in de zin van 'voor of tegen'. Er is een taboe rond deze thema's gecreëerd en dat is heel gevaarlijk. Als je bijvoorbeeld problemen hebt met de multiculturele samenleving, ben je nu bijna verplicht op uiterst rechts te stemmen."

Volgens Maddens valt de populariteit van uiterst rechts terug te voeren op een fundamenteel gevoel van onzekerheid bij de burgers, veroorzaakt door het wegvallen van oude kaders zoals kerk en natiestaat. "Uiterst rechts probeert die zekerheden te restaureren, om de burgers af te schermen van het vreemde en weer een gezamenlijk gevoel van vaste waarden te scheppen", meent hij. "In landen waar je nauwelijks radicaal rechts ziet, zoals Engeland, heeft traditioneel rechts die thema's wél opgepikt." De opkomst van uiterst rechts is volgens de politicoloog een signaal van de kiezers aan de politieke elite dat die te ver is gegaan met het openstellen van de grenzen en het afbreken van de natiestaat. "Men moet misschien wat gas terugnemen en de Europese eenwording niet zo ver doorvoeren", denkt Maddens.

Ook EU-expert Alfred Pijpers van het Instituut Clingendael meent dat de opkomst van rechts gevolgen krijgt voor de Europese agenda. "Aan de ene kant zie je een tegenreactie ter bescherming van de Europese waarden, maar de zittende partijen zullen toch ook proberen de gevoelens van de kiezer te vertalen in hun eigen opstelling binnen de Unie. Dus meer op hun strepen staan, meer opkomen voor het eigen nationale belang, ook financieel", meent hij.

Die tendens is nu al duidelijk te zien in Duitsland, waar bondskanselier Schröder zucht onder de populariteit van zijn rechtse rivaal Stoiber en de triomf van 'Rechter Genadeloos' Ronald Schill in Hamburg. Schröder heeft de 'overdreven bemoeizucht' van Brussel tot prominent verkiezingsthema gebombardeerd, terwijl Duitsland decennia lang een grote voortrekker en brave betaalmeester van de Unie was.

Pijpers denkt dat er vooral wat betreft uitbreiding, immigratie en justitie een nationale aanscherping van het Europese beleid zal komen. "Op Europees niveau komt er van een immigratiebeleid nog niets terecht, dus men zal zeggen: ik ga mijn eigen deuren beter afsluiten en mijn eigen beleid aanscherpen."

De Clingendael-expert houdt er ook rekening mee, dat de toetredingsverdragen van nieuwe (Oost-Europese) EU-lidstaten in bepaalde landen niet geratificeerd worden. Dat zou de hele uitbreiding van de EU op losse schroeven zetten. "Er ontstaat in dit politieke klimaat een breder sentiment tegen de uitbreiding. Je kan opeens dingen zien gebeuren zoals in Ierland, waar in een referendum het Verdrag van Nice totaal onverwacht werd afgewezen. Ik verwacht in Nederland geen blokkade, maar ik weet niet hoe het zal gaan in Oostenrijk of Duitsland."

Pijpers vindt dat de verrechtsing van het Europese politieke landschap zijn weerklank moet hebben in de Conventie, de brede werkgroep die uitdoktert hoe de Unie met 27 lidstaten kan blijven draaien. "Als ze een knip voor de neus waard zijn, moeten ze rekening houden met de politieke ontwikkelingen", meent Pijpers. "Je kan je bijvoorbeeld afvragen of het wel nodig is dat Europa allerlei taken van de lidstaten overneemt. Die discussie moet veel meer op scherp worden gesteld."

zoek naar gerelateerde artikelen

do 25 april 2002