door Pieter van der Sloot TASJKENT (Oezbekistan) - Onder de bevolking van het Afghaanse buurland Oezbekistan is grote onrust ontstaan over het besluit van Islam Karimov, de autoritaire Oezbeekse president,om als eerste voormalige Sovjetrepubliek zijn legerbases open te stellenvoor Amerikaanse soldaten.

Een Oezbeek, met een traditioneel kalotje op, koopt brood op een markt in Termez, vlakbij de Afghaanse grens. (Foto: AP)

In het ruim 20 miljoen inwoners tellende Centraal-Aziatische land heerst grote angst voor vergelding; zowel vanuit het nabij gelegen Afghanistan als van de Islamitische Beweging Oezbekistan, die door Bin Laden wordt gefinancierd.

Twee jaar geleden wist deze organisatie met vijf autobomaanslagen in het centrum van de hoofdstad Tasjkent bijna het presidentiële hoofdkwartier te raken. Het aantal slachtoffers dat er toen viel is nog steeds niet bekend. De droom is de stichting van een moslimrepubliek in de Fergana-vallei, een vruchtbare plek nabij Tadzjikistan, waar pauperdom en fundamentalistische islam elkaar ontmoeten.

"Voor de Taliban zijn wij Oezbeken nu opeens de vijand. Ze hebben zelfs de 'jihad' (heilige oorlog, red.) tegen ons uitgeroepen. Omdat we de Amerikanen helpen", zegt Nargiza, een Oezbeekse die in een gele jurk de klanten bedient in een morsige eettent waar voornamelijk schaap op het menu staat. "Stel dat de Taliban ons nu gaan aanvallen? Ik heb familie vlak op de grens met Afghanistan. Het zijn goede moslims, maar ik maak me zorgen. Waarom blijven wij niet neutraal?"

Officieel zijn er nu duizend Amerikanen in dit woestijnland met oeroude steden als Boeghara en Samarkand, pleisterplaatsen van de legendarische Zijderoute. De infanteristen van de tiende bergdivisie hebben als taak om mogelijke in Afghanistan gestrande Amerikaanse piloten of commando's te bevrijden. Karimov heeft verklaard dat er beslist geen aanvallen vanuit zijn land op de Taliban mogen worden uitgevoerd - maar in Tasjkent gelooft in die versie bijna niemand meer.

"We horen iedere nacht zware legervliegtuigen overkomen", zegt Moestafa, een jonge Oezbeek in een kaftan die aan de kant van de weg fruit en noten verkoopt. Hij haalt een nat lapje over een watermeloen, en zegt: "Ik heb een neef in het Oezbeekse leger. En weet u waar die nu is? Over de grens, in Afghanistan!" Oezbekistan is volgens de straathandelaar al lang in het conflict met de Taliban betrokken. Een neef van hem woont in de zuidelijke plaats Kakiwi, waar de Amerikaanse soldaten zouden zijn gelegerd. "Ik heb gehoord dat er al meer dan drieduizend 'yankees' gelegerd zijn."

De militaire bases, die tot het midden van de jaren tachtig het Rode Leger dienden voor missies en in Afghanistan, bieden nu onderdak aan de voormalige aartsvijand. Moskou moest even slikken, maar gaf uiteindelijk toch toe. Of liever, zoals een diplomaat het formuleert: "Islam Karimov doet gewoon wat hij wil. Hij is een meesterstrateeg. En enorm arrogant."

Voor Karimov komt de crisis, cynisch genoeg, in zekere zin als geroepen. De kritiek op de dictatoriale regeerstijl van deze voormalige communistische apparatsjik, die stabiliteit boven alles stelt (met name boven democratie en mensenrechten) is vanuit het westen ineens milder geworden. Voorts kan hij de komst van de Amerikanen mooi combineren met zijn eigen strijd tegen het moslimfundamentalisme, dat hij met wortel en tak wil uitroeien.

"Het probleem in Oezbekistan is echter niet zozeer de islam, als wel de armoede", zegt een westerse hulpverlener, die anoniem wenst te blijven. "Nu het de Amerikanen goed uitkomt, maken ze gebruik van de diensten van een man die corruptie als handelsmerk heeft. Maar hoe kan het in een land, waar het gemiddelde maandinkomen vijftien dollar bedraagt, uiteindelijk rustig blijven?"

zoek naar gerelateerde artikelen

do 11 oktober 2001