|
"Indonesiërs haten ons niet" Bernie IJdis maakte "Jalan Raya Pos" door Dick van den Heuvel Maar liefst 100 kilometer lang is de Jalan Raya Pos, ofte wel De Groote Postweg die begin vorige eeuw door de Nederlanders werd aangelegd op het eiland Java. Nog altijd is het de belangrijkste verbindingsroute op het eiland en herinnert elke meter ons aan de geschiedenis van Nederlands-Indië en Indonesië. Documentaire-maker Bernie IJdis maakte over de weg en alle verhalen eromheen een fascinerende documentaire, die meteen ook een portret is van een van de belangrijkste Indonesische schrijvers, Pramoedya Ananta Toer.
Het is opmerkelijk hoeveel documentaires er dit jaar gemaakt zijn over onze voormalige kolonie. Na 'Slag op de Javazee' en 'Gevangen op Java' is 'Jalan Raya Pos' de derde niet-speelfilm van Nederlands makelij die op 'de Oost' geïnspireerd is. "Nee, dat is niet met voorbedachte rade gebeurd. Maar dat die nieuwsgierigheid naar die streken nu ontstaat lijkt me niet toevallig. Immers, het is altijd voor onze generatie verholen geweest wat er daar nu precies heeft plaatsgevonden. Logisch, dat we vijftig jaar na dato gaan zoeken en wroeten. Documentaire-makers zijn nu eenmaal zeer nieuwsgierige mensen." Op die manier komen we erachter dat de Nederlanders veel inlandse slachtoffers hebben gemaakt bij de aanleg van deze strook. Immers, in het Hollandse denken was het economische gewin veel belangrijker dan die paar armoedige mensenlevens. De weg voert ons ook naar de gevangenis waar Nederland zijn belangrijkste tegenstanders vasthield, maar die later ook 'huis' zou bieden aan politieke tegenstanders van Soeharto en Soekarno. De weg is daarmee meer dan een rode draad... hij wordt bijna hoofdpersoon van de film. De medewerking van Pramoedya Ananta Toer aan de film is opmerkelijk. Ooit was hij gevangene van de Hollanders, maar intussen mag hij zich ook een luis in de pels noemen van het huidige Indonesische regime. "Hij weet van te voren dat zijn boeken in zijn eigen land verboden zijn. Moet je voorstellen... hij is al een paar keer genoemd als kanshebber op de Nobelprijs voor de literatuur, zijn werk is in alle talen verkrijgbaar. Maar in zijn vaderland wordt hij slechts stiekem gelezen." Met enige voorzichtigheid moest hij te werk gaan om Toer te betrekken in zijn filmproject. "We kregen bij onze opnamen voortdurend een censor mee die moest goedkeuren wat we gingen filmen en wat niet. Dat betekende dat we het interview met de schrijver moesten doen op onze vrije uurtjes. Dan zeiden we tegen die censor dat we even wat gingen eten en dan maakten we snel een paar opnames bij Toer. Anders hadden we dat nooit voor elkaar gekregen." Dat de bioscoop de documentaire heeft herontdekt, doet IJdis deugd. "We hebben het in deze sector een paar jaar heel moeilijk gehad, ook wat betreft de publieksgunst, maar ook met de toeschietelijkheid van financiers en omroepen. Het tij lijkt te keren. En dat moet ook. Er zijn immers verhalen die NIET met speelfilm te vertellen zijn. 'Jalan Raya Pos' is zo'n verhaal... en het zou toch doodzonde zijn als dit verhaal verzwegen was geweest?' Première 23 mei 1996 |
"Het is opvallend hoe weinig haatdragend de Indonesiërs zijn over onze gemeenschappelijke
geschiedenis", zegt IJdis over zijn film die vanzelfsprekend de zwarte bladzijden
uit onze koloniale historie niet kan overslaan. "Wij hebben die periode
in Nederland veel meer weggedrukt, dan zij daar. Er is die trots over de
strijd die men destijds voerde, maar ook respect voor de tegenstander van
weleer. Wij hebben veel meer schroom dan zij om over het verleden te praten."