'Exorcist'-regisseur William Friedkin zoekt met 'Jade' nieuw succes door Eric Koch Op zijn schoorsteenmantel staat een Oscar voor 'The French Connection', veroverd in 1973. Het jaar erop schokte William Friedkin de wereld met 'The Exorcist'. Daarna werden de successen steeds schaarser. Ruim twintig jaar na zijn eerste hit moest de zwoele thriller 'Jade', naar een scenario van 'Basic Instinct'-auteur Joe Eszterhas, eindelijk weer eens de kassa's laten rinkelen. "Ik ben bang dat ik 't kwijt ben", zegt Friedkin somber bij de presentatie van zijn nieuwe film in Nederland. "Kennelijk voel in de tijdgeest niet meer aan", zegt de 56-jarige cineast. "De filmhits van tegenwoordig zeggen me niets; wat ik op tv zie, vind ik afschuwelijk. En wat mij interesseert, boeit blijkbaar het grote publiek niet." De lauwe ontvangst van 'Jade' in zijn vaderland heeft 't zelfvertrouwen van Friedkin geen goed gedaan. Maar hij zou zich over zijn nieuwe productie niet hoeven schamen. Als er aan de thriller iets mankeert, dan ligt dat zeker niet aan zijn regie. Het verhaal van Joe Eszterhas, die onlangs met Paul Verhoeven deelde in de malaise rond 'Showgirls', bevat kenmerkende (en eerder populaire) elementen als morele corruptie en hardhandige sex, maar is uiteindelijk nogal vlakjes uitgewerkt. Friedkin houdt niettemin de aandacht vast met een vlotte verteltrant en biedt, naar goede traditie, weer een adembenemende auto-achtervolging. Achter het stuur van het achtervolgende voertuig zit David Caruso. Als assistent-officier van justitie onderzoekt hij de moord op een miljonair. Het spoor leidt naar een vroegere vriendin (de intrigerende Linda Fiorentina), die de spil vormt in een reeks seksuele samenkomsten van invloedrijke figuren. Een van hen is gouverneur Richard Crenna. Hij wenst geen politie-onderzoek naar zijn duistere kanten en neemt hardhandig maatregelen. De rol van politicus Crenna lokte hem naar 't scenario, vertelt Friedkin, die in zijn film opnieuw laat zien hoe dun de lijn tussen goed en kwaad is. "Macht misvormt mensen. Kijk naar de politie in Amerika die onder bescherming van een insigne de wet aan de laars lapt. De meeste politici beginnen als idealisten, maar gaan al snel misbruik van hun macht maken. Op lagere en hogere posten. Stalin liet de halve Sovjet-Unie uitmoorden. Toch had-ie ook zijn positieve eigenschappen. Die combinatie boeit me. In Amerika denken ze dat goed en kwaad keurig gescheiden zijn. Maar die twee uitersten zijn in ons allemaal verenigd. Jung moedigde mensen aan om ook hun donkere kanten te onderzoeken, om zichzelf beter te leren kennen. Zonder het een kun je het ander niet begrijpen of waarderen." Friedkin weet waarover hij praat. "Ik ken verschillende moordenaars," zegt hij bijna terloops. "Criminelen zijn vaak geïnteresseerd in mijn vak en ik in hen. Een goede kennis van me heeft zestig mensen omgebracht. Prima kerel. Liet zich alleen maar betalen voor moorden op mensen, die hij zelf ook schuldig achtte. In het dagelijks leven doet hij nog geen vlieg kwaad. Zonder z'n beroep te kennen zou je hem omschrijven als een hartelijke, loyale en uiterst betrouwbare vent. Kennelijk kan dat best samengaan. Omgekeerd ook: elke weldoener heeft ook kwalijke tendensen." Een crimineel bracht Friedkin indertijd op het filmpad. Daarvoor had hij in acht jaar tijd 2000 televisieproducties geregisseerd. "Na de middelbare school ben ik zonder enige toekomstvisie bij een lokale tv-maatschappij in Chicago gaan werken. Eerst in de postkamer. Na zes maanden werd ik floor-manager en nog weer een half jaar later regisseerde ik m'n eerste live-programma. Achttien was ik pas. Dat kon toen nog. Als je je ijverig en leergierig toonde, promoveerde je snel. Na een jaar of wat zag ik 'Citizen Kane'. Orson Welles liet zien dat je met acteurs, decors, licht en muziek een bioscoopscherm kon vullen met leven. Dat wilde ik ook. M'n kans kwam toen ik van een priester het verhaal hoorde van een zwarte gevangene, die op het punt stond om op de elektrische stoel gezet te worden. De man was waarschijnlijk onschuldig. Ik heb een documentaire gemaakt, waarin ik liet zien hoe hij er waarschijnlijk ingeluisd was en hoe hij daarna in de gevangenis als mens veranderd was. Op basis van die film heeft de gouverneur van Illinois zijn doodstraf omgezet in levenslang. Die ervaring liet me zien dat je met een film wel degelijk iets kon bereiken. Dat merkte ik weer bij 'The Exorcist', die in Amerika en elders in de wereld enorme reacties teweeg bracht. Goede en minder positieve. In Amerika bracht het veel mensen terug bij religie en kerk." Hij lacht. "Niet iedereen was daar blij mee. James Cagney vertelde me dat zijn vaste kapper na vijfentwintig jaar trouwe dienst door 'The Exorcist' zijn schaar had verruild voor een priestergewaad. In Duitsland werd de film gezien als een boodschap van de duivel zelf en in Engeland werd in de krant veel ophef gemaakt over een studiegenoot van prins Charles, die na het zien van 'The Exorcist' zelfmoord had gepleegd op het altaar van een kerk. Sommige beelden dringen als een bliksemschicht in het onderbewustzijn zoals in 'The Exorcist' de combinatie van een crucifix en een vagina." Opium Dat gebeurt zelden meer, oordeelt Friedkin. "Het publiek ondergaat film tegenwoordig als opium voor de ogen. De schuld van tv en met name van zenders als MTV. Je wordt gebombardeerd met beelden. Elke twee seconden een ander, omdat je je anders zou vervelen. Zo maakt niets indruk meer. Bosnië, Nigeria, het zijn plaatjes zonder emotionele betekenis. Daarom wordt ook de boodschap van 'Jade' niet opgepakt. Wordt er nauwelijks bij stilgestaan dat boosdoeners in het verhaal vrijuit gaan. Vond ik persoonlijk best schokkend. Maar ik ben kennelijk een van de weinigen. Ach, waarschijnlijk moet ik niet zeuren. Toen ik aan het eind van de jaren zestig films begon te maken, was ik opgewonden door de cultuur die me omringde. Maar befaamde oudere cineasten als Billy Wilder klaagden dat elke diepgang verdwenen was. Dat zal mij niet gebeuren als ik hun leeftijd heb, dacht ik. Zo zie je. Ik ben realistisch: een wereld waarin McDonalds en de Jihad de drijvende krachten zijn is de mijne niet. Maar ik ga niet bij de pakken neerzitten. Gewoon doorgaan. Eens moet er weer een succesje inzitten!" Foto: Regisseur William Friedkin: 'Vroeger ging het om de kwaliteit van een film. Tegenwoordig telt alleen maar hoeveel hij heeft opgebracht".