BRUSSEL - Het 'Everything but Arms'-akkoord (EBA) dat de 48 armste landen vrije toegang tot de Europese markt geeft, leidt in de EU tot commotie rond rijst, bananen en suiker.

Zuidelijke lidstaten vrezen voor de belangen van hun eigen boeren en hebben de opening van de markt voor deze producten zo lang mogelijk uitgesteld. Zeker de suikerindustrie heeft veel te verliezen. Vandaag stemt het Europees Parlement over een nieuwe Europese marktverordening voor suiker die deze zomer moet ingaan. Een blik in het zoete wereldje van de suikerindustrie.

Het Europese suikerregime is een vreemde eend in de bijt. Terwijl vrijwel alle andere landbouwsectoren al behoorlijk zijn afgeknepen, is de suikermarkt de enige die steeds de dans van de Europese hervormingen weet te ontspringen. Zowel bij de McSharry-ronde in 1992 als in '99 in Berlijn bleef de suikersector buiten schot. Het gevolg is dat er al ruim 30 jaar vrijwel niets is veranderd aan het systeem, dat nog het meest doet denken aan een centraal geleide economie uit het voormalige Oostblok.

De suikerbiet ontglipt keer op keer aan Brusselse hervormingen (Foto: ANP)

Hoe werkt het? Al sinds 1968 garandeert Brussel een interventieprijs voor suiker, die 170 tot 300% boven het wereldmarktniveau ligt. Om te voorkomen dat de suikerproducenten als dollen gaan produceren, krijgt iedere EU-lidstaat een quotum (A en B) suiker toegewezen, dat hij mag produceren voor de interventieprijs. Dat quotum wordt weer over de aanbieders per land verdeeld. Wat ze daarboven nog meer produceren, heet C-suiker en wordt zonder prijsgarantie op de wereldmarkt verkocht.

Al jaren wordt er in Europa structureel zo'n 20% meer suiker geproduceerd dan er nodig is voor eigen consumptie. Bovendien wordt er ieder jaar 1,7 miljoen ton suiker uit India en de zogeheten ACS-landen (voormalige koloniën) rechtenvrij geïmporteerd. Dat levert samen een overschot op van vijf à zes miljoen ton suiker per jaar, een grote baal zoetigheid, die met exportsubsidies op de wereldmarkt wordt gedumpt.

Het riante systeem wordt grotendeels door de industrie zelf gefinancierd, via heffingen die de EU legt op productie en opslag. Toch zijn er aanzienlijke kosten voor de belastingbetaler. In '99 werd er via het EU-budget netto EUR900 miljoen aan suiker uitgegeven. Dat geld gaat grotendeels naar het verkopen van de ACS-suiker op de wereldmarkt (in Europa hebben we immers al suiker zat) en wordt daarom door de Europese Commissie verdedigd als ontwikkelingshulp.

De kosten voor de consument zijn echter nog hoger, want de sterk geconcentreerde suikerindustrie, nauwelijks gehinderd door enige concurrentie, berekent zijn EU-heffingen vrolijk door aan de consument. Die betaalt dus veel te veel voor een pak suiker. Volgens de Europese Rekenkamer zou dit kunnen oplopen tot EUR6,5 miljard per jaar, als je simpelweg het verschil berekent tussen de EU-steunprijs en de wereldmarktprijs.

"Een gelegaliseerde vorm van diefstal", oordeelt PvdA-europarlementariër Michiel van Hulten. "De sector moet radicaal worden hervormd." Maar Van Hulten ondervindt weinig steun in het parlement. De meerderheid wil doorgaan op de oude voet en stemt vandaag voor een verlenging van het huidige regime tot 2006, waarbij in 2003 de sector opnieuw onder de loep wordt genomen met de rest van het Europees landbouwbeleid. Jan Mulder (VVD) meent dat eerdere hervormingen onhaalbaar en onbetaalbaar zijn.

Bij de Europese Landbouwministers is het van hetzelfde laken een pak. Alleen Nederland, Engeland, Zweden en Denemarken voelen voor een ingrijpende hervorming van de suikermarkt met fors lagere prijzen, meer marktwerking en inkomenscompensatie, die de lidstaten deels zelf moeten ophoesten. De rest wil alles bij het oude laten.

Maar de nieuwe ronde WTO-onderhandelingen, de uitbreiding van de EU en het EBA-akkoord met de armste landen maken het systeem hoe dan ook onhoudbaar. "Het EBA-akkoord dwingt de suikerindustrie uit hun hol te kruipen", zegt een Nederlandse diplomaat. "Hun rustige bestaan wordt verstoord."

Hoewel de Europese sluizen voor suiker uit de armste landen pas in 2009 helemaal open gaan en deze landen maar weinig produceren, dreigt er toch concurrentie. De Europese suikermagnaten vrezen dat de arme landen elders suiker gaan kopen, daar een paar eenvoudige bewerkingen op loslaten en het vervolgens als eigen product rechtenvrij naar de Unie exporteren.

Datzelfde trucje werd op de Nederlandse Antillen jarenlang toegepast en geldt nu als afschrikwekkend voorbeeld hoe goedbedoelde handelsakkoorden uit de klauwen kunnen lopen.

De Antillen mochten als overzees gebiedsdeel van een EU-lidstaat sinds '91 onbeperkt suiker afzetten in de EU. Aangezien er op de Antillen nog nooit een stengel rietsuiker is verbouwd, was dat niet zo'n probleem. Tot een paar slimmeriken in de gaten kregen dat je de suiker ook elders in het Caribisch gebied kan kopen, het een beetje bewerken ("met twee negers en een betonmolen", gromde destijds de hoogste EU-ambtenaar van landbouw) en het vrolijk als Antilliaanse suiker naar de EU verschepen. Hetzelfde gebeurde ook jarenlang met rijst uit Suriname. Vrijwel allemaal legaal, maar natuurlijk niet helemaal volgens de bedoeling van Brussel.

Vandaar dat de commissie de suikerimport uit de Antillen nu volledig wil verbieden. Nederland pleit echter voor een plafond van 65.000 ton per jaar. Ons land vindt het niet eerlijk dat er via het ACS-regime miljoenen in de voormalige koloniën van Engeland en Frankrijk worden gestoken, terwijl de Antillen worden afgeknepen.