Hulp IMF bracht Rusland
van de wal in de sloot

door Menzo Willems - DEN HAAG, zaterdag

De internationale financiële instellingen zoals het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank hebben de afgelopen tien jaar met een volstrekt verkeerde aanpak Rusland van de wal in de sloot geholpen bij de moeilijke overgang van het communisme naar een vrije markt economie.

Deze droevige conclusie trokken vooraanstaande internationale economen en politicologen afgelopen week tijdens een speciale conferentie van het gerenommeerde Haagse Institute of Social Studies (ISS) ter gelegenheid van de tiende verjaardag van de val van de Berlijnse muur.

Door eenzijdig de klemtoon te leggen op de privatisering van Russische staatsondernemingen, de liberalisering van de prijzen en de bestrijding van de inflatie in plaats van de ontwikkeling van een goede economische structuur te ondersteunen, hielpen IMF en Wereldbank mee aan de tot standkoming van de huidige wild-west-economie in Rusland.

De Parijse hoogleraar Jaques Sapir haalde de woorden van IMF-directeur Michel Camdessus aan: "Onze politiek droeg bij aan een institutionele woestenij in een oceaan van leugens."

De hooggeleerde sprekers hekelden de ruilhandel (75 procent van de transacties) die bij gebrek aan een fatsoenlijke nationale munt tussen bedrijven is ontstaan, het tekortschietende bankwezen, het gebrek aan kleine bedrijven en middenstand, de corruptie en de oprukkende praktijk concurrenten simpelweg te vermoorden. Dit alles in een staat zonder fatsoenlijk rechtssysteem of overheidsinstellingen die de rijksinkomsten, bijvoorbeeld uit belasting, in goede banen kunnen leiden. Hierdoor krijgen leraren, artsen of mijnwerkers soms maandenlang geen salaris uitbetaalt.

De Engelse hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, Michael Ellmann, riep het IMF daarom op te stoppen met zijn royale leningen aan Rusland. Hij wees erop dat het IMF er niet over zou piekeren derde wereldlanden waar het er zo aan toegaat kredieten te geven.

De Wereldbank-econoom M. Selowsky was het weliswaar eens met de kritiek van zijn collega-referenten maar tekende aan dat zij nu oordelen met de kennis die de Wereldbank en het IMF aan het begin van de jaren negentig, toen de privatiseringen begonnen, nog niet hadden.

De econoom, die zonder nieuwe bedrijven, zonder moderne staatsinstellingen en zonder goed leiderschap de toekomst van Rusland somber inziet, geeft toe dat de liberalisering van de Russische economie langzamer had moeten gaan. Dan was er volgens hem meer staatscontrole mogelijk geweest en was de toestand in het land minder chaotisch geworden. "Maar de samenleving wilde het niet," aldus Selowsky. "Alle remmen moesten los."

De Moskouse professor Ruslan Grinberg sloot zich hierbij aan: "Het was een illusie om te denken dat als je maar liberaliseert, je bij de echte wereld hoort. Maar 75 procent van de bevolking wilde het."

Grinberg wees erop hoe naïef het was om alle sociale functies die de regering onder het communistische systeem had, zoals de verantwoordelijkheid voor gezondheidszorg, onderwijs en cultuur, op te heffen en te denken dat dit onder de markteconomie vanzelf wel weer goed geregeld wordt.

Zijn kritiek richt zich vooral op de privatisering van staatsbedrijven aan het begin van de jaren negentig, zoals de drank- en de olieindustrie. "Ze hebben het normale staatsinkomen geprivatiseerd," aldus Grinberg. "Daarom is er nu een gigantisch geldgebrek en kunnen de salarissen van leraren en dokters niet worden betaald. Maar tegelijkertijd is er door de verkoop van de staatsbedrijven een club oligarchen in het zadel geholpen, die Jeltsin nu steunt."

Volgens Jaques Sapir begingen de westerse landen en het IMF de onvergeeflijke fout "de minderheidsregimes," die in feite aan de leidband van de Jeltsin-kliek liepen, te ondersteunen. "Hierdoor schiepen zij de grondslag voor de absolute afwezigheid van de macht van de staat die de kern vormt van de huidige crisis in publieke financiën." aldus Sapir. Hij waarschuwt dat voortgaan op het "liberale pad" tot "wanhoop" en "ongebreidelde woede" in Rusland zal leiden.

Prof. Rusland Grinberg is minder negatief. Hij wijst erop dat de industriële productie in Rusland tussen november vorig jaar en juli dit jaar voor het eerst sinds jaren is gegroeid (met 12 procent). Hij wijst erop dat Rusland door het pragmatische beleid van ex-premier Primakov de ergste rampen zijn voorkomen. Grinberg verwacht geen economisch wonder in het komende decennium noch een drastische economische recessie. Volgens hem is het het beste voor zijn land als het blijft doormodderen op de huidige manier.