De afgelopen eeuw is er ontzettend veel veranderd in het huishouden. Ooit was vader de kostwinner en de baas in huis, deed moeder het huishouden en ging het hele gezin op zondag naar de kerk. Tegenwoordig is dat wel anders. Historicus Pieter Stokvis spreekt dan ook van een culturele revolutie in Nederland. Hij schreef er het boek Huishouden, huwelijk, gezin. Huiselijk leven in de twintigste eeuw' over.

                                                                                  Illustratie: Dilys de Jong

De culturele revolutie waarbij Nederland veranderde van een zeer conservatief land naar een zeer libertijns land, ging eigenlijk heel snel. De jaren tussen 1968 en 1973 waren een echt omslagpunt naar nieuwe normen en waarden. Maar niet alleen de komst van de pil en bewegingen als de Dolle Mina's, de provo's, wetten als de bijstandswet en de wao of tv-programma's als Hoepla droegen bij aan de veranderende machtsverhoudingen. Ook de komst van elektrische apparaten hebben een niet onbelangrijke rol gespeeld. Met als koploper: de stofzuiger.

"Eigenlijk is het zo snel gegaan allemaal, dat het me af en toe nog verrast", vertelt historicus Pieter Stokvis (55), die voor zijn boek 26 ouderen over levensstijlen interviewde. "Mijn vader was leraar en zat op een stoel op een podium om het verheven gezag te symboliseren. Toen ik ging studeren in 1965 werd om elf uur 's avonds gecontroleerd of er geen meisjes meer in huis waren. Als men in die tijd vroeg 'Wat ben je?' zei je nooit 'journalist' of 'historicus'. Je was protestant - gereformeerd of hervormd - of katholiek. Buiten de zogenaamde zuil trouwen leverde grote drama's op. Dat kunnen we ons nu nauwelijks meer voorstellen."

In 1962 had een van mijn broers een 'ongelovig' meisje ontmoet. Dit werd aanleiding tot een emotionele veldslag. Hij zette echter door, maar op zijn trouwdag schitterden mijn ouders door afwezigheid. Zij mochten niet aanwezig zijn, want de pastoor had het hun verboden (uit: Huishouden, huwelijk, gezin. Huiselijk leven in de 20e eeuw. Uitgeverij Ad.Donker).

En van de ene op de andere dag waren de rol van de kerk en de gezagsverhoudingen binnen het gezin en de samenleving verdwenen. "Door de komst van de televisie in 1951 leerde men de wereld kennen buiten de eigen religieuze zuil. Protestanten zetten echt niet de televisie uit als de KRO een uitzending had. En door de sociale wetten als de bijstandswet en de wao konden mensen een beroep doen op neutrale instanties en waren ze niet meer afhankelijk van de kerk, de buurt of een partner. Van een standensamenleving ging Nederland langzaam naar een klassensamenleving waar scholing en inkomen statusbepalend werden."

Maar de grootste revolutie heeft zich volgens Stokvis misschien wel in het huishouden voorgedaan. "Hoewel de stofzuiger al in het interbellum werd gebruikt, toen nog vaak voor een paar uur gehuurd, werd zijn revolutionaire aandeel pas halverwege de jaren zestig duidelijk", vervolgt Pieter Stokvis. "Dat kwam ook omdat men in die tijd overschakelde van losse kleden naar vaste vloerbedekking en van kolenkachels naar aardgas. Wim Kan zong er zelfs over. Die kolenkachels maakten enorm veel rotzooi, met gaskachels was dat probleem opgelost. En vloerkleden hoefden nu niet meer met natte theebladeren geborsteld om het stof vast te houden en wekelijks over de keukentrap met de mattenkloppen uitgeklopt te worden."

Zondagavond werd de was in een zinken wasketel met soda opgekookt. 's Nachts kon de was dan trekken. De andere dag naar de waterbaas om warm water te kopen als men geen geiser had, en dan met een borstel en groene zeep aan het boenen. Bij het laatste spoelwater vers een zakje blauw (van Reckits) gevoegd om de was witter te krijgen. Als je geluk (geld) had, had je een handwringer die op de wasteil bevestigd kon worden, maar velen wrongen alles met de hand (uit: Huishouden, huwelijk, gezin. Huiselijk leven in de 20e eeuw).

Maar wie denkt dat de wasmachine - met natuurlijk synthetische wasmiddelen - ook een groot aandeel heeft in de revolutie in het huishouden, heeft het volgens Stokvis mis. Uit onderzoek blijkt namelijk dat de wasmachine wel voor verlichting van de arbeid heeft gezorgd, maar niet voor arbeidsbesparing. "Men ging ook veel vaker kleding wassen. Wij wasten één keer per jaar een wollen trui of droegen een jasje binnenstebuiten. Dat is nu ondenkbaar."

Eenmaal in de week, vrijdags, deden we schoon goed aan. Het gezegde 'Eén aan je bast, één in de was, één in de kast', dat was zo! (uit: Huishouden, huwelijk, gezin. Huishoudelijk leven in de 20e eeuw).

Ook de koelkast - toen nog ijskast genoemd vanwege de grote blokken ijs die nodig waren om de boel koel te houden - heeft niet tot arbeidsbesparing geleid. "Je kon nu in het groot inslaan, maar de boodschappen moesten toch gedaan worden. Vroeger kwam de slager, de bakker of de groenteman tenminste nog thuis langs. Wat dat betreft was de magnetron revolutionairder. Toen kon je opeens wat opwarmen en hoefde je niet meer te koken. Ook de vaatwasser was revolutionair, hoewel het in Nederland erg lang duurde voordat het apparaat hier inburgerde. Samen de afwas doen, werd lang als heilig ritueel beschouwd."

Hygiëne

De apparaten zorgden voor een verlichting van het huishouden en een arbeidsbesparing van ongeveer eenderde van de tijd. Daardoor hadden vrouwen meer tijd over om bijvoorbeeld buitenshuis te gaan werken. Maar ook de denkbeelden over een proper huishouden veranderden. De ramen hoefden echt niet meer elke week gewassen te worden. "Ik vind dat zo verrassend, hoe men ineens anders over dingen gaat denken. Net als persoonlijke hygiëne. Vroeger ging men één keer per week in een teil in de keuken in bad en waste men de haren eens in de paar weken."

Maar waren alle veranderingen wel zo ontzettend revolutionair? "Ja en nee. Ja, omdat alles steeds maar sneller gaat. Toen ik in 1975 in Amerika onderzoek deed, waren tuinbroeken helemaal in daar. Pas een jaar later zag je ze in Nederland. Tegenwoordig duurt dat nog geen dag. Maar ik denk dat elke generatie het gevoel heeft buitengewoon ingrijpende verandering mee te maken. De komst van de stoomtrein was voor die generatie net zo revolutionair als de generatie die de komst van de auto of de computer meemaakte."

Of zoals we in het boek lezen: Mijn moeder reageerde geschokt toen (omstreeks 1920) de meid per fiets aankwam. Ze zei: 'Waar gaat de wereld naar toe?'