Haarlems heimweeproject moet taboe doorbreken

Verlangen naar vroeger

Marjolein Hurkmans

"Als je in Haarlem bij de bakker om een brood vraagt, licht hij zo ongeveer je doopceel: wat voor brood moet het zijn? Welke kleur? Een heel of een half? Gesneden, ongesneden? Vraag je zijn Groningse collega om een brood, dan zegt hij 'dat is dan anderhalve euro'", legt kunstenares Michèle Baudet uit. "De essentie van heimwee: een Groninger voelt zich nooit echt thuis in Haarlem en andersom. En dat mag best. Heimwee hebben is een recht! Met het project 'Heimwee in Haarlem' hoop ik iedereen duidelijk te maken dat heimwee niet is voorbehouden aan kleine kinderen en kinderachtige volwassenen."

illustratie:Dilys de jong

Zou het parkje waaraan kunstenares Michèle Baudet woont in haar riante stadsvilla het mooiste stukje Haarlem zijn? Het is niet eens ondenkbaar. En toch voelde ze er zich zo lang niet thuis. Zo lang, dat ze me het heimweeproject dat in de herfst heel Haarlem waarschijnlijk in haar ban heeft, in feite al jaren geleden is begonnen. "Kattenheimwee", zegt ze, "geen hondenheimwee."

Er zijn twee soorten heimwee, legt ze uit. "Hondenheimwee richt zich op mensen. Daar hebben niet zo heel veel mensen last van. Maar kattenheimwee, dat verlangen naar iets vaags uit je herinnering waarop je de vinger niet kunt leggen; naar de geur van je jeugd, de sfeer van je oude buurtje, dat is een vorm van heimwee die voor vrijwel iedereen die is verhuisd naar een andere stad heel herkenbaar is."

Verschrikkelijk

Zelf komt ze uit Groningen. "Tja, je zou bijna denken dat ik uit een ver, vreemd en zielig land zou komen, hè? Groningen is nou ook weer niet de andere kant van de wereld. Toch vond ik het de eerste jaren dat ik hier woonde verschrikkelijk. Ik was de liefde achterna gereisd, dus bepaald niet eenzaam. En hij had hier vrienden die meteen bereid waren mij in hun kringetje op te nemen. Maar het donderde allemaal niks. Ik had zo'n vreselijke heimwee."

Michèle Baudet:'Heimwee ontstaat ergens in je jeugd'

Ze zucht ervan, hoewel ze na 25 jaar haar draai in de stad aan het Spaarne echt wel heeft gevonden. "Op heimwee rust een taboe. Het is iets voor kinderen. En zelfs die moeten zich er zo snel mogelijk overheen zetten. Je mag er niet over praten, want dan is het aanstellerij. En toch zou het juist zo goed zijn als we ervoor uit zouden komen dat heimwee bestaat en dat je er ook vreselijk verdrietig om kunt zijn als je volwassen bent. Moet je nagaan: zet een Turk, een Fries, een Irakees en een Brit samen in een kamer en ze hebben niks met elkaar gemeen. Alles beleven ze anders. Zelfs een onderwerp als de liefde is niet universeel, want de moslim gaat totaal anders om met vrouwen dan de atheïst. Maar begin dan eens over heimwee. Vraag het hen gewoon: 'Heb je last van heimwee?' Daar kunnen ze met elkaar over praten. Dat verlangen naar thuis, naar het verleden, dat delen ze."

Ze heeft er veel over nagedacht. Waar ontstaat die kattenheimwee? "Ergens in je jeugd, vermoed ik", zegt ze. "Ergens in je kindertijd valt wie je bent samen met de omgeving waarin je woont. Vanaf dat moment is je leefomgeving onderdeel van je persoonlijkheid, onlosmakelijk. Dat neem je de rest van je leven mee en als je die rest elders doorbrengt dan ervaar je dat als het gemis van iets dat essentieel voor je is. Heimwee is zeker niet hetzelfde als nostalgie bijvoorbeeld. Nostalgie is leuk: 'Weet je nog die leraar met dat maffe kapsel...?' Melancholiek terugdenken aan een bepaalde periode dat je kunt delen met anderen. Heimwee is een veel individuelere hunkering."

En heimwee is dus niet leuk? "Heimwee kan uitgroeien tot iets leuks", zegt Michèle. "Mijn project draagt ook zeker dat doel in zich. Ik heb, zeg maar, een missie: spreken en democratiseren van heimwee kan voor begrip tussen mensen zorgen. Heimwee is cultuuroverschrijdend. Het is de laatste onbezoedelde gemene deler tussen mensen uit de hele wereld."

Betrokken

Het wordt een groots opgezet project. Vrijwel iedere instelling in Haarlem is betrokken bij het evenement dat in november plaats zal vinden. Musea houden aangepaste exposities, er wordt een nacht van de heimwee georganiseerd in de Toneelschuur, restaurants besteden aandacht aan de smaak van heimwee en in het Teylers Museum wordt een symposium over het onderwerp gehouden.

De meeste projecten gaan over heimwee in algemene zin, maar het historisch museum in Haarlem bijvoorbeeld gaat zich richten op de Haarlemmers zelf. "Er komt een speciale expositie over de mensen en bedrijven die aan het Spaarne zaten", vertelt coördinator Laura van der Wijden. "Vooralsnog hebben we een heleboel foto's uit vroeger tijden, maar we hopen ook nog mensen te vinden die bijvoorbeeld bij de Drostefabriek of bij een van de scheepswerven hebben gewerkt en die daar een goed verhaal over kunnen vertellen. En we zoeken ex-Haarlemmers die heimwee naar hun stad hebben zoals Michèle heimwee heeft naar Groningen, het liefst ondersteund met documenten. Die mensen krijgen dan hun eigen heimweevitrine in het museum." Oud-Haarlemmers en voormalig werknemers van de bedrijven aan het Spaarne kunnen een e-mail sturen naar heimweehaarlem@euronet.nl.

Toch zal het project niet een uitsluitend lokaal karakter hebben. "We hopen dat het een soort reizende tentoonstelling zal worden die verschillende steden zal aandoen, waarbij de plaatselijke instellingen hun eigen invulling aan het thema zullen geven", zegt Michèle. Ze glimlacht: "Ja, ook in Groningen."

Wilt u reageren op dit artikel, klik dan hier